На главную сайта   Все о Ружанах

MIKOŁAJ ROZANÓW

POWIAT PRUŻAŃSKI
(SZKIC HISTORYCZNY)

PRUŻANA.
1935.

Назад Оглавление Далее

ROZDZIAŁ III. Dobra szlacheckie i ziemiańskie.

 

Wśród obszernych włości królewskich, dzierżaw ziemskich i fortun magnackich, które, jak już zaznaczyliśmy, zajmowały większą część naszego powiatu, oddawna istniały różnej wielkości dobra prywatne szlachty. Szlachta ta wywodziła się na naszym terenie z bojarów księstwa Kobryńskiego. Poza obrębem księstwa zaczyna się już w końcu XIV wieku napływ szlachty z poza powiatu, początkowo przeważnie litewskiej, później polskiej. Prawdopodobnie dopiero po upadku księstwa Kobryńskiego napływ ten zwiększa się i obejmuje całość obecnego naszego powiatu.

Prawa posiadania tej szlachty były oparte w tym najwcześniejszym okresie prawie wyłącznie na aktach nadania. Akty kupna spotykamy początkowo bardzo rzadko. Posiadłości ziemskie nadawał z dóbr hospodarskich wielki książę, później król, wreszcie nadań dokonywali i panowie z obszarów przez nich posiadanych. Nadania te stanowiły często wynagrodzenie za okazane usługi, zaś w każdym wypadku zobowiązywały obdarowanego do pełnienia służby wojskowej.

Szereg przywilejów z wieku XV i XVI-go stopniowo przyrównywał prawa bojarów litewskich do praw szlachty polskiej. Przywileje te najpierw dotyczyły uzyskania pełnej własności ziemi, posiadanej przedtem z łaski wielkiego księcia, następnie dotyczyły zabezpieczenia swobód osobistych, wreszcie zwolnienia szlachty od rozmaitych świadczeń. Przywileje te obejmowały wyłącznie bojarów, podlegających bezpośrednio władzy wielkiego księcia, a więc, biorąc rzecz prawnie, nie dotyczyły {52} bojarów na obszarach kniaziów dzielnicowych. Wskutek tego powstała w połowie XVI wieku taka sytuacja, że stare rody bojarów kobryńskich (autochtoni miejscowi) po upadku księstwa zostały w porównaniu z elementem napływowym upośledzone. Ten anormalny stan został usunięty przywilejem króla Zygmunta lll-go, nadającym „książętom, panom, szlachcie, rycerstwu..." „Kobryńskiego okręgu" takie same prawa szlacheckie, jakie były już nadane szlachcie województwa Brzeskiego przez Zygmunta Augusta.

Pierwsze a zarazem najbardziej wyczerpujące źródłowe dane o stanie ziemian i szlachty uzyskujemy dopiero w pierwszej połowie XVI wieku, głównie z popisów wojska W. Ks. Litewskiego w latach 1565 i 1567; pozatem niektórych informacyj dostarcza nam „Rewizja Puszcz i Pierechodów zwierinnych W. Ks. Lit." z roku 1552-go, oraz Rewizja Kobryńskiej Ekonomji przez Dymitra Sapiehę z r. 1563-go. W świetle tych danych liczba szlachty na naszym terenie była dość znaczna. Trudno jest teraz na podstawie tych danych ustalić wielkość ówczesnego stanu posiadania poszczególnych osób. Stan ten wahał się w bardzo dużych granicach, poczynając od panów litewskich, stawiających na wyprawy wojenne własne poczty (naprzyklad panów Homszejów), a kończąc na szlachcie „zaściankowej" lub „okolicznej", głównie z okręgu Sieleckiego, gdzie była ona „liczna i uboga" i składała się po kilku na jednego konia w chorągwi powiatowej 1).

Poniżej podajemy znane nam z przytoczonych źródeł nazwiska ówczesnej szlachty mieszkającej na naszym terenie w XVI wieku:

Jakim i Mikołaj Homszejowie w r. 1528 posiadają dobra: — Berezę, Chorewo, Jastrzębi, Zdzitów 2) nad Wińcem, oraz część Siechniewicz.

Pociej Jelec — w r. 1587 — włada majętnościami Maciejewicze, Sudziłowicze i Laskowicze 3). {53}

Hanna Wiszeńska — w r. 1565 — włada dobrami Siechniewicze 4).

Naum Golenissczewicz — bojaryn Kobryński posiada w r. 1566 dobra Kuplin.

Michał Jeskowicz (w r. 1567 z Kuplina 4).
Sieheń Stakorski " z Nowosiółek i Zdzitowa 4).
Mikołaj Chwojnicki " z pod Malcza (Chwojniki?) 4).
Stefan Czanowicki " dobra Bajkowskie 4).
Paweł Homszej " maj. Berezoje (Bereza) 5).
Wojciech Drożdża w r. 1563 — maj. Chmieliszcze (około Czarnych Lóz).
Aleksander i Fabjan Wysłouchowie — w r. 1567 — z Leżajki (Zenowila) 4).
Jarosz Zdanowicz — w r. 1567 — z Bajek 4).
Semen Juszkowrcz " z Bogusławiców 4) (Bogusławców)
Sebastian Kuźmicz " "  
Waśko Sadowski " z Moszkowicz 4).
Andrzej Skinder " z Życzyna 4).
Abram Bukraba " z Kluków i Nurca 4).
Iwan i Wojciech Zbiccy   z Murawy 4).
Grin Zbicki   z Leźajki 4).
Rafał Żuk   ze Zdzitowa 4)
Jakób Janowicz   " ziemianin Sielecki 4)
Stanisław Kosiło   ze Zdzitowa 4)
    ziemianin Sielecki
Jury Nowogoński " " "
Piotr Cholunowski " " " 4)
Mikołaj Radczicz " " " 4)
Stecko Borysowicz " " " 4)
Kuźma Andrejewicz   z Bortnowicz 4)
Stefan Mikulik   z Zahorza 4)
Jakób Zakrzewski   z Czernicznego 4)
Prokop Silicz   z Zababja 4)
Zdan Gawryłowicz i    
Seńko Pietrowicz   z Bortnowicz 4)
Maciej Zdanowicz   z Bajek 4)
Szczęsny Gryszkiewicz   z Leżajki 4)
      {54}
Jakób Sawicki   ziemianin Sielecki 4)
Tur Kosilowicz Zubacki   z maj. Zubacze 4)
Seweryn Wasilewicz   z Ossowców 4)
Maciej i Andrzej Żolobowicze   z Postolowa i Niwiszcz 6)
Bajko Kozlowicz   " " 6)
Kościuszko   z Berezy 6)
Sieńko, Dementy i Korniło Kulniewicze z Tychnów i Horcza 6)
Dańko, Prońko, Teodor i Paweł Bielcewicze z Semenczy 6)
Stanisław i Maciej Zbiccy   z Linowa 6)
Marcin Kosiło   ziemianin Sielecki 6)
Maciej, Drużko i Mikołaj Maciejewicze " " 6)
Dorota Waśkowa   " " 6)
Juchno Jurewicz   " " 6)
Andrzej Jasiewicz   " " 6)
Rozczewicze   " " 6)
Fedkowicze   " " 6)
Juszkowicze   " " 6)
Waśko Prokuda   " " 6)
Lachowicze (z Lachów) 5)  
Gabrjałowicze (z rejonu Mokrego) 5)  
Zubrzyccy z rejonu Zahorza 5)  
Woroszyłowicze   "      "   z Polonnego 5)
Orańscy (z Orańczyc?) 5)  
Swadbiccy (ze Swadbicz?) 6)  
Maciej Sawicki - kasztelan Podlaski, z. Czarnychi Lóz 7)
     

 

W dalszych okresach w XVII i XVIII wieku i pierwszej połowie XIX-go wieku brak danych bardziej ogólnych nie pozwala na odtworzenie całokształtu posiadania szlachty i ziemian w powiecie. Wprawdzie, niektóre dokumenty sadów grodzkich oraz metryki kościelne mogą dostarczyć wzmianek o tym lub owym majątku, folwarku i osadzie, lecz są to dane oderwane, pochodzące z różnych okresów. Mogą one służyć {55} jedynie do ustalenia historji pojedynczych rodów szlacheckich i ziemiańskich (co nie jest naszem zadaniem), nie naświetlają jednak zagadnienia z ogólnego punktu widzenia. Z tej racji wszystkich tych danych nie wykorzystaliśmy. Ograniczamy się do przytoczenia poniżej spisu niektórych tylko majątków z tego okresu, wymienionych w wykazach „Taryfy Czopowego i Szelężnego" województwa Brzeskiego z roku 1765 — 66-go.

Iwanowski w Maciejowiczach
Orański w Woszczance
Matusiewicz w Rogaczach
Wysłouch w Zenowilu
Nietyxa w Bajkach
Reszko w Zahorzu
Połoński w Zahorzu i Glinkach (?)
Monkiewiczowie w Dołhem
Narkuski w Niwiszczach
Zaniewski w Linowie
Bułnaryn w Przedzielsku i Mokrem
Borejsza w Międzylesiu
Gliński w Orańczycach

Łachnicki w „Statystyce Gubernji Litewsko-Grodzieńskiej 8) oblicza, że na terenie powiatu w r. 1817-m było szlachty tylko 205 osób. Liczba ta wydaje sią zbyt małą, tembardziej że już w roku 1860-m 9) dane statystyczne wykazują 1321 osób. Według tychże danych w roku 1857-m 10) w powiecie znajdowało się w posiadaniu większej własności 186 majątków o ogólnym obszarze 188.880 dziesięcin (około 203 000 ha); z tego ornej ziemi 106,117 dziesięcin, łąk 44 593 dziesięcin. Według wielkości majątków, do 100 dziesięcin było 60 majątków, od 100 do 500 dziesięcin — 63, od 500 do 2000 dziesięcin — 42, i ponad 2 000 dziesięcin — 20. Włościan poddanych właścicieli ziemskich było 4,756 rodzin 11). {56}

Dzieje porozbiorowe polskiej własności ziemskiej na Litwie i Rusi podzielić można na następujące okresy 12): a) okres tak zwanych nadań od 1795-go roku do 1801-go, b) okres względnej bierności władz rosyjskich w stosunku do prywatnej polskiej własności ziemskiej i wreszcie c) okres po powstaniu 1863 roku.

W pierwszym okresie na terenie naszego powiatu nastąpiła likwidacja królewskich dóbr ekonomicznych, darowanych przez Katarzynę ll-gą feldmarszałkowi Rumiancowowi. Okres ten, wbrew interwencjom rządu rosyjskiego, spowodował zwiększenie się polskiego prywatnego stanu posiadania ziemskiego. Już bowiem w bardzo krótkim czasie po obdarowaniu, olbrzymie dobra dawnej Gubernji Prużańskiej rozsprzedał Rumiańcow w ręce polskie, zjawił się cały szereg nowych majątków, a w rezultacie element polski na terenie powiatu wzmocnił się.

Okres drugi (1801 — 1863), który nazwaćby można okresem względnej bierności władz rosyjskich, nie przynosi zasadniczych zmian w stanie polskiego posiadania. Pierwsze poczynania rusyfikacyjne Mikołaja I-go nie godziły bezpośrednio w stan posiadania polskich ziemian i szlachty. Szły one raczej w kierunku rusyfikacji i kooptowania mas włościańskich, wytępienia wśród nich unji, oraz pogłębienia różnic między włościaństwem, a polskiemi dworami.

Zasadnicza zmiana w ustosunkowaniu się rządu rosyjskiego następuje po roku 1863-m, po powstaniu, kiedy rząd rosyjski mówiąc o właścicielach ziemskich Polakach, zamieszkałych na terenach Litwy i Rusi, przychodzi do wniosku, że „ten stan społeczny, tak nikły liczebnie w stosunku do pozostałej ludności, przedstawia jednak siłę paraliżującą wszystkie zamierzenia rządu, mające na celu rusyfikację kraju". Ten stan społeczny nadaje krajowi charakter polski, a więc, zdaniem władz {57} rosyjskich „nastała chwila rozstrzygnięcia tej sprawy nie gwoli tryumfu polskiego stanu posiadania, lecz unicestwienia go", przyczem „nie możno będzie, rzecz jasna, uniknąć kroków", które będą „niezgodne z ogólnem pojęciem prawa" 13).

Fot. St. Pacewicz.
Rzeźbiona w drzewie figura Chrystusa
na krzyżu pizydrożnym koło majątku Widne.

Ukazuje się cały szereg zarządzeń, mających na celu realizację {58} tych zapowiedzi. Przedewszystkiem ulega konfiskacie szereg majątków osób, biorących udział w powstaniu. Na terenie naszego powiatu (w granicach przedwojennych) ulegają konfiskacie następujące majątki: 14)

Tewle - Jundziłła 96 dziesięcin (obecnie powiat Kobryński)
Mokre - Zienkowicza Feliksa 584 "  
Mace - Małachowskiego 444 " (obecnie powiat Kobrynski)
Gabrjelin Szczęsnego Włodka 1841 "  
Haleny Skoczyńskiego Medarda 344 "  
Kolady i Rudawiec
Kozieradzkiego Władysława
1328 "  
Bereza-Kartuska 6 " (dawny obszar klasztorny)
Razem: 4643 dziesięcin

Konfiskaty dotykają również drobnej szlachty, która „osiedlona na gruntach skarbowych, obywatelskich i swoich własnych", stanowi, zdaniem rządu rosyjskiego, stan społeczny szkodliwy dla spokoju kraju i zawsze wrogi dla rządu 15). Grunty drobnej szlachty przeznacza się na kolonizację chłopów rosyjskich. Na ten cel, za udział w powstaniu zostają m. in. skonfiskowane grunty w okolicy Pieniążki:

Mieleszukowi Konstantemu 28,31 dziesięcin  
Buraczewskiemu Andrzejowi 13,21 "  
Cebreżyńskiemu Franciszkowi 45,44 "  
Razem: 86,96 dziesięcin

Ponadto ulegają konfiskacie niektóre posiadłości szlachty Sieleckiej: nie mogąc jednak sporządzić wykazu opartego na danych źródłowych opuszczamy nazwiska.

Równocześnie zostaje nałożony sekwestr na majątki wszystkich właścicieli ziemskich Polaków, znajdujących się pod {59} śledztwem, lub przebywających zagranicą dłużej niż to podawał termin w paszporcie.

„Ukazem" z dnia 10/XII-1865 r. zarządzono przymusową sprzedaż w ręce osób pochodzenia rosyjskiego wszystkich tych zasekwestrowanych majątków, których właściciele zostali wydaleni z kraju lub zesłani. Przymus ten rozciągnięto i na te majątki, które zostały odziedziczone przez zesłańców już po ich zesłaniu. W ten sposób sprzedany został majątek Wieżki (obecnie w powiecie Kobryńskim) o obszarze 207 dziesięcin, dawna własność Domańskiego Aleksandra, nowonabywca Chersoński Mikołaj. Tenże „ukaz" z dnia 10/XII—1865 r. zawiera zakaz nabywania przez Polaków majątków w 9 guberniach Litewsko- Ruskich; odtąd miały prawo nabywać majątki tylko osoby pochodzenia rosyjskiego.

Równocześnie poczyniono kroki, by zasadniczo ogół polskiej własności ziemskiej postawić wobec konieczności wyzbycia się swych majątków w drodze „dobrowolnej" sprzedaży. Już w roku 1863 „ukazem" z dnia 15-go marca wszystkie ziemie uprawne polskiej własności ziemskiej obłożone zostały podatkiem 10% od czystego dochodu. Podatek ten wymierzali początkowo wojenni naczelnicy powiatów; płatny był on w ciągu 7 dni. W razie niewpłacenia mógł naczelnik powiatu na własną rękę sprzedać cały ruchomy majątek osoby opodatkowanej, zaś kary za zwłokę mogły być nakładane do 50% wymiaru. Z terenu naszego powiatu pobrano w latach 1863 — 1869 ogółem tego podatku 191.000 rubli, czyli rocznie przeciętnie około 26.000 rubli.

Również i polityka uwłaszczeniowa rządu rosyjskiego na terenach naszych miała na celu osłabienie żywiołu polskiego. Ziemię nadziałową, spłacaną przez włościan, zaczęto po powstaniu 1863 roku szacować najpierw o 20%, później zaś o 55% — 70% poniżej ceny określonej ukazem z 19/11 — 1861 r. Pobrane w międzyczasie nadwyżki musieli właściciele natychmiast wpłacić do skarbu na rachunek przyszłych wpłat włościańskich. Zwalniało to włościan na kilka lat od spłat {60} wykupnych, zaś właściciele ziemscy zostali pozbawieni jednocześnie i pieniędzy i możności znalezienia najemnego robotnika wśród włościan, którzy chwilowo nie potrzebowali zarobków. Wreście ustalono serwituty, które wytworzyły nie gasnące ognisko nieporozumień między dworem a wsią.

Rząd rosyjski we wszystkich swych popowstaniowych poczynaniach względem polskiej własności ziemskiej miał cel dwojaki: z jednej strony chodziło o osłabienie, względnie unicestwienie tej własności, z drugiej, o stworzenie na naszych terenach kolonizacji rosyjskiej. O ile należy uznać, że pierwsza część zamierzeń została w znacznym stopniu osiągnięta, o tyle w drugiej części, mimo nadzwyczajnych ułatwień, zachęcających żywioł rosyjski do osiedlania się w naszych stronach, wyniki były nieznaczne. Wprawdzie cały szereg majatków już w latach 1866 — 1873 został nabyty przez rosjan (Vide tabela ll-ga), nie mniej jednak nie stworzyło to dostatecznie silnego pierwiastka rosyjskiej inteligencji, któryby był w stanie przeciwstawiać się odwiecznym wpływom inteligencji polskiej. Prawie wszystkie nabyte w ten sposób majątki stopniowo uległy podziałowi i przeszły w ręce dalszych nowonabywców, głównie z pośród włościan miejscowych. Stałej rosyjskiej ludności miejscowej polityka ta nie wytworzyła, zaś inteligencję rosyjską reprezentował nadal tylko napływowy i zmienny stan urzędniczy, który żadnych głębszych śladów na terenie nie pozostawił.

Próba osiedlenia chłopów rosyjskich na wsi w majątkach skarbowych i na obszarach skonfiskowanych drobnej szlachcie również nie powiodła się. W dziesięcioleciu 1864 — 1873 osiedlono w naszym powiecie zaledwie 56 „dusz" na przestrzeni tylko 98 dziesięcin 16).

Konfiskaty i przymusowa sprzedaż pozbawiają polską {61} własność ziemską dalszych 4.850-ciu dziesięcin, a wreszcie sprzedaż „dobrowolna", będąca wynikiem polityki rządu rosyjskiego, uszczupla ją ostatecznie. Tak w jednym tylko okresie lat 1866 — 1873 rozsprzedano 26.026 dziesięcin (około 28.400 ha) (vide tabela IV-ta).

Proces kurczenia się własności ziemskiej, przyspiesza utworzony przez rząd rosyjski bank włościański, który w krótkim stosunkowo czasie oddaje w ręce 3564 nabywców- włościan 20,348 dziesięcin (około 22,600). (vide tabela V-ta).

Pozatem szereg majątków przechodzi w ręce innych narodowości (białoruskiej i żydowskiej), lub rozdrobniony przez działy majątkowe przestaje istnieć jako większa własność.

Liczba szlachty zaściankowej według danych administracyjnych wynosi obecnie (w 1930 roku) 862 osoby, w 209-ciu gospodarstwach, posiadających 2445 hektarów. W tej liczbie wyznania rzymsko-katolickiego 801 osób, reszta są to prawo sławni. Szlachta nasza mieszka w 23 miejscowościach: we wsi Przyłuczczyznie, Podosiu, Wininie, Bortnowiczach, Lisicach, Szeniawcach, Kosińszczyznie, Leżajce, Izbicy, Hryniewiczach, Lachach, Smolanach, Szlacheckiej Puszczy, w folwarkach Szlachecka Puszcza, Rukawiec, Siewiec, Osieka i w okolicach Kruki, Połonny Hrud, Czeczki, Czerniczne, Buhale, Radczyce, Hawryłkowicze.

Całokształt zmian w stanie posiadania własności ziemskiej naszego powiatu w okresie 1860 — 1930 r. ilustruje tabela I. {62}

TABELA I.
Obszar majątków (hektary) według narodowości właściciela.*)

 

Rok Ilość majątków według
narodowości właściciela)
Obszar majątków (hektary)
według narodowości właściciela*)
Polska Biało­
ruska i
Ru­
sińska
Rosyj­
ska
Ży­
dow­
ska
Razem Polska Biało­
ruska i
Ru-
sinska
Rosyj­
ska
Ży­
dow­
ska
Razem
Rok 186317)
Liczby bezwzgl.
268   1 269 200400 1600 202000
Odsetki 99.6% 0.4% 100% 99.2% 0.8% 100%
Rok 189618)
Liczby bezwzgl.
? ? ? ? ? ? ? ? ? 90.000
Rok 192119)
Liczby bezwzgl.
67 27 2 2 98 36.756 7624 2746 312 47.438
Odsetki 68.5% 27.5% 2% 2% 100% 77,50% 16.2% 5.8% 0.5% 100%
Rok 193020)
Liczby bezwzgl.
68 37 4 6 115 2 3.587 4227 701 1159 28674
Odsetki 59% 32% 3.5% 5.5% 100% 78,90% 14.7% 2,40% 4% 100%
Rok 193021)
Liczby bezwzgl.
57 34 4 6 101 22.057 4193 751 2284 29.285
Odsetki 56.5% 33,50% 4% 6% 100% 75.3% 14.3% 2.6% 7.8% 100%

*) Przyjęto w tabeli ten podział na narodowości, jaki stosował główny Urząd Statystyczny w r. 1921-m. {63}

 

TABELA II.
Wykaz majątków, zakupionych przez rosjan na podstawie Instrukcji
z dn. 23 lipca 1865 r. Lata 1866—1873.
(Schmidt: „Geneza prywatnej rosyjskiej własności ziemskiej").

 

Nazwisko i
Imię nabywcy.
Nazwa
ma­
jątku.
Powierz­
chnia
w dzie­
sięcinach.
Cena
kupna
w ru­
blach.
Data
aktu
kupna.
Kantorow Paweł Kołki 315 2.997 1867 rok
Kryłow Gabrjel Bakuny 313 2.120 "
Bersonow Konstanty Dymniki 330 1.703 1868 "
Winogradow Włodz Przesmyki 534 3.656 " "
Bażanow Aleksander Gabrjelin 1816 18.188 1869 "
Aleksejew Aleksander Rzeczyca } 123 1.122 "
"               " Tewle
Winogradowa Bereza Kartuska 6 1.100 1871 "
Kuźmin Narewka 108 649 1872 "
Razem: 3.545 31.535    

{64}

 

TABELA III.
Posiadłości ziemskie w powiecie Prużańskim w latach 1864 — 1869 na podstawie aktów uwłaszczeniowych, bez uwzględnienia konfiskat po powstaniu 1863 roku, według danych archiwum państwowego w Grodnie, w obecnych granicach powiatu
21).

 

L.p. Nazwisko właściciela Nazwa ma­
jątku (m) lub
folwarku (f.)
Wsie, na rzecz
których zostały
grunty wydzielone.
Obszar wy­
dzielonych
grunt.(dzies.)
1 Andrzejkowicz Erazm m. Zamosze Zadworzany 78
2 Andrzejkowicz (?)  "  Syczówka Kotra-Pieski 368
3 Andrzejkowicz Józef  "  Widne Postołowo 111
4 Andrzejkowicz Wład  "  Radeck Radeck, Lichacze 584
5 Andrzejkowicz Felicja m. Felicjanów Krasne, Lichacze 237
6 Andrzejkowicz (?) m.Czarnołozy Klepacze, Pieski,
Krasne.
409
7 Białobłoccy m.Semencza Oliszewicze, Kuplin,
Zabłocie.
38
8 Bohuszewicz (?)  "  Dorożyn Pieski 72
9 Borejszowie (?)  "  Krzywobłoty Czerniczne,
Wiszniewicze,
Łohisy, Koty.
200
10 Borejsza Michał  "  Międzylesie Sudziłowicze,
Międzylesie,
Kościuszki, Helenowo,
Stawki, Siżyca.
2292
11 Borejsza Konstanty m. W. Laskowicze Laskowice 146
12 Borejsza Ildefons " " 149
13 Brandt Karol  f. Stalowszczyzna Koncyki 28
14 Błocka Marjanna  f. Chwoszczowate Winin 24

{65}

 

 

Назад Оглавление Далее
 

Яндекс.Метрика